Om mezelf te herinneren: lezen/gelezen: https://codemanship.wordpress.com/2026/08/12/ai-software-development-what-does-the-data-say/ – met veel interessante links – (via Joost Rekveld); en Laurens Ham’s https://www.dereactor.org/teksten/onder-het-glasvezel-ligt-het-strand-over-creatief-schrijven-en-generatieve-ai.
Wanneer las ik dat boek ook alweer? Dacht ik, toen er in een artikel over Anthropic weer eens werd verwezen naar Superintelligence van Nick Bostrom. Lang geleden. Ik vond het niet bijzonder interessant. Ik kan het opzoeken. Op 5 juli 2015 maakte ik deze aantekening in mijn leesdagboek:
‘Nick Bostrom’s Superintelligence doorgewerkt. (En eerder een pagina of 20 Hannah Arendt). Pfff, niet al te best – dat boek van Bostrom. Zijn conclusie is oké, maar ook ongelofelijk vanzelfsprekend (dat de Silicon Valley’s dat vergeten is een andere kwestie). De rest van het boek een filosofisch nogal arme, maar duidelijke uiteenzetting van wat AI en superintelligentie kunnen zijn. Filosofisch nogal arm, omdat hij, op het allerlaatste hoofdstuk na, nergens een stap terug of opzij lijkt te kunnen doen, om opnieuw te kijken of wat hij beweert niet een cliché is. Er zich geen reflexiviteit in het boek. Alsof intelligentie alles is. (En trouwens, wat er nu al gebeurt met het internet, maakt de mens al tot slaaf, en wat er gebeurt in de financiële wereld, richt de mens al ten gronde ten gunste van, ja, ten gunste van wat?) Dan is Arendt, 65 jaar eerder (of wat is het 70?) een stuk relevanter, vreemd genoeg.’
Echt, ik ben eigenlijk Robert Creeley. AI suggereert zulks, althans vandaag. Ik googlede voor het eerst sinds jaren weer eens uit nieuwsgierigheid mijn eigen naam (en dan met google, niet met een van de zoekmachines die ik normaliter gebruik). Kijk maar:
Dat herinnert me er aan dat 20 jaar geleden iTunes een klein stukje muziek van mijzelf automatisch toeschreef aan Felix Hess…
(Eigenlijk is het zo dom en plat en oninteressant dat het niet eens een blogje waard is).
((Weer eens een dagje tekst doorploegen, wegens haast en weinig tijd en te veel tekst via de snelroute Engels –> Deepl–> ‘Nederlands’ –> redactie, en verbazing over de middelmatigheid, gebrek aan taalgevoel, ‘zo zeg je dat niet’, ‘f*ck wat is er mis in deze zin?’ – van de DeepL-tekst. En steeds weer: ‘dit ziet er op het eerste gezicht heel plausibel en goed uit…en dan, nee hier staat klinklare onzin of omhaal van woorden’, dat soort-van-gevoel. Niet dat mijn teksten nou zo goed zijn, helemaal niet. Maar de doodsheid van de AI-tekst, die waarschijnlijk alleen maar gevoeld wordt door mensen die ook wel een poëzie lezen – zucht, zucht, zucht. Vul de ‘rant’ maar aan.))
Kijk, zo nuttig en effectief is poëzie: je kunt er LLMs mee om de tuin leiden en ze dingen laten doen die ze eigenlijk niet zouden moeten doen, en meer. En als ik het goed begrijp is door mensen gemaakte poëzie daar nog beter in dan poëzie die weer met LLMs wordt gegenereerd. Hier, in een wetenschappelijk paper ‘Adversarial Poetry as a Universal Single-Turn Jailbreak Mechanism in Large Language Models’: https://arxiv.org/abs/2511.15304.
‘The machines are not trying to communicate something they believe or perceive. Their inaccuracy is not due to misperception or hallucination. As we have pointed out, they are not trying to convey information at all. They are bullshitting.’
Michael Townsen Hicks, James Humphries, Joe Slater: ‘ChatGPT is bullshit’, link.springer.com/epdf/10.1007/s10676-024-09775-5
Via, Neerlandistiek, Marc van Oostendorp https://neerlandistiek.nl/2024/06/chatbots-als-kletskoekmachines/, o.a. over het verschil tussen kletskoek verkopen en liegen. Hij schrijft: “Er is geen verschil voor een chatbot tussen momenten dat het ‘hallucineert’ en momenten dat het dit niet doet: het probeert in alle gevallen alleen maar zo plausibel mogelijke zinnen te maken – zinnen die op dat gegeven moment gezegd kunnen worden.” (D’r is zeker een filosofische boom over op te zetten, maar het politiek-culturele punt, dat te maken heeft met het geloof in AI en het gevaar van kletskoek verkopen, staat).
Gisteravond ben ik eindelijk begonnen met een experiment dat ik al een tijdje van plan was uit te voeren. Een jaar of drie geleden kocht ik de complete verzamelde poëzie van Nanni Balestrini – in het Italiaans: Come si agisce en altri procedimenti, en Le avventure della signorina Richmond e Blackout. Balestrini’s taalgebruik is – bij al zijn experimenteerzucht – altijd helder, en ik hoopte dat ik met mijn grondige basiskennis van het Italiaans een heel eind zou moeten kunnen komen.
(Ik studeerde ooit Italiaans, maakte die studie niet af, koos voor literatuurwetenschap, en hield mijn kennis niet actief bij. De grammatica zit nog wel passief in mijn hoofd, maar ik ken gewoon te weinig woorden).
Mijn idee was dat ik met die basiskennis en het gebruik van DeepL (ChatGPT was er nog niet) een heel eind zou moeten kunnen komen, ik zou er in ieder geval met plezier en zeker begrip ‘doorheen kunnen lezen’.
Pas gisteravond begon ik. Ik begon met het eerste gedicht over La signorina Richmond: ‘Descrizione superficiale della signorina Richmond’. (Interesse in de Italiaanse ’70s, en ook omdat het verhalende en redelijk eenvoudige gedichten zijn – hee, ik hoop ook weer wat Italiaans te leren, dat ook). Omdat ik nog steeds geen digitale versie van de twee boekdelen heb gevonden maakte ik foto’s van de eerste pagina’s met Text Fairy. De tekstherkenning ging goed. Ik mailde die teksten naar mn laptop waar ik de regelafbrekingen herstelde. (Balestrini gebruikt hier geen hoofdletters en geen interpunctie, waardoor Text Fairy er een rommeltje van maakt).
Eerst gooide ik de tekst in DeepL, en las die vertaling met het Italiaans ernaast. (Split screen in Scrivener). DeepL vertaalt heel letterlijk en vrijwel woord voor woord. Dat gaat in dit geval behoorlijk goed omdat het gedicht een eenvoudige syntactische structuur heeft. De woordkeuze is niet altijd de mooist, maar begrijpelijk is het zeker, en niet zelden lijken me de keuzes van DeepL de beste te zijn – keuzes die een poëzievertaler wellicht ook zou maken. (Althans, in de eerste kladversie). Een paar keer gaat het de mist in, namelijk waar het – zo te zien – een element uit een volgende zin alsnog in de zin daarvoor toevoegt (om zo een goede zin te vormen), maar dat element ook ‘laat staan’ in de volgende zin. Dat soort foutjes haalde ik eruit. (Ik dacht namelijk: laat ik een DeepL-asssisted vertaling maken – zoals je dat tegenwoordig doet als je te snel en vertaling moet leveren: je gooit het in DeepL en daarna corrigeer je het resultaat en maakt er beter Nederlands van). Maar DeepL klooit ook met de hij/zij. Het eerste gedicht beschrijft een aantal vogels. Het Italiaans specificeert niet of het gaat om vrouwtjes of mannetjes – al is het logisch (het is immers een beschrijving van La signorina Richmond) om te veronderstellen dat het in ieder geval in het begin om een vrouwtje gaat. DeepL echter maakt er een potje van omdat het kijkt naar het woordgeslacht. Aan het einde van het gedicht zijn er ook een paar zinnen waar het moeite mee heeft – en waar ik ook niet 1-2-3 een oplossing voor vond.
Toen verzocht ik ChatGPT of het dit gedicht kon vertalen van het Italiaans naar het Nederlands. Ik heb het nog niet uitgebreid geanalyseerd, maar er lijkt iets interessants te gebeuren. Het maakte er veel nadrukkelijker een gedicht van. Zo lijkt het. Dat is omdat het durft om Balestrini’s volgorde van de zinsdelen los te laten. En ook door hoofdletters toe te voegen en interpunctie. Maar, hmm, daardoor maakt ChatGPT er ook een ‘ouderwetser’ ogend (en klinkend) gedicht van. Dat kan ik niet helemaal hard maken natuurlijk (behalve wat hoofdlettergebruik en interpunctie betreft) – daarvoor is mijn kennis van het italiaans niet toereikend. Balestrini gebruikt simpele structuren, waardoor zijn gedicht juist niet heel ‘dichterlijk’ is. (Wat dat ook betekent: iets met moeilijke metaforen en schijnbaar gewrongen zinnen waarop je zeg maar met Paul Claes moet zitten puzzelen om de kristalhelderheid te zien – met respect, u begrijpt hopelijk in welke richting ik denk). Balestrini rijgt met opzet simpele beschrijvende zinnen aan elkaar. Me dunkt dat dat bij een geslaagde vertaling ook zo moet zijn.
ChatGPT heeft moeite met dezelfde zinnen als DeepL, maar zorgt wel voor meer coherentie, ook omdat het (geloof ik – ik heb het nog niet voldoende geanalyseerd) niet klooit met de hij/zij op basis van het woordgeslacht.
Goed mogelijk dat als je ChatGPT het gedicht nog een paar keer laat vertalen de resultaten nog wat beter worden. Ik ben benieuwd hoe DeepL en ChatGPT om zullen gaan met de meer experimentelere Signora Richmond-gedichten van Balestrini, waarin hij zinnen afbreekt, zelfs delen van woorden weglaat (afbreekt), fragment op fragment, flard op flard stapelt, en ook (denk ik denk ik) flarden van de politieke clichés uit die tijd langs laat komen. (Balestrini was zeer actief in de radicaal-linkse beweging, en had een zeer scherp oog en oor voor ideologische leegheid en clichés).
In ieder geval kan ik met deze twee software-assistenten de poëzie van Balestrini doorwerken en met plezier lezen. De vraag is dan: wat voor soort lezen is dit? En is dit een andere vorm van poëzielezen dan gedichten lezen in een taal die niet jouw eerste taal is, een taal waarbij je (veel) nuances mist? En hoe verhoudt zich deze manier van lezen/vertalen zich tot het lezen van een goede poëzievertaling? En wat heb je liever? Ja, ik heb liever een goede Nederlandse vertaling van Balestrini. Ik stel me er eentje voor van Samuel Vriezen, waardoor je tegelijkertijd Balestrini leest, maar ook Vriezen’s Balestrini, zoals je bij Ten Berge’s Pound-vertalingen ook Ten Berge leest. Of Dominique de Groen die zich door de gedichten van Balestrini heen werkt. (En er wat anders van maakt).
Ik kan me overigens niet anders voorstellen dan dat er legio poëzielezers zijn die tegenwoordig zo hun poëzie lezen, poëzie in talen die ze half of helemaal niet beheersen, of gewoon net niet goed genoeg. (Waarbij het ‘helemaal niet’ tricky is. Ik zou het toch niet helemaal vertrouwen als ik een gedicht in het Japans of Tagalog zou vinden en dat door ChatGPT of DeepL zou laten vertalen. Je krijgt dan wel mee wat het ‘ongeveer’ is, maar ik zou het gevoel houden dat ik mogelijk iets totaal heb gemist, iets dat cruciaal is voor de ervaring of het begrip van het gedicht. Wat dat dan is? Iets met taal- of klanknuance, en ook iets dat te maken heeft met culturele vertaling? Dat ‘gat’ is superinteressant, omdat het iets lijkt aan te duiden waar het in poëzie ook om gaat). (Enzovoorts).
In de posts hieronder & hierboven staan de teksten. Wordt (hopelijk) vervolgd.
Bedenk ik nu: kan ook nog zijn dat ChatGPT gebruik heeft gemaakt van een Engelse (Amerikaanse) vertaling van dit gedicht. (Hoewel, nee, ik vind niet zo snel een Engelse vertaling, Blackout is wel vertaald, een reden waarom ik met Miss Richmond wilde beginnen).
Ik zocht op mijn laptop naar oude documenten, en vond deze, laatst geopend in 1992, toen ik nog AiO Literatuurwetenschap was. Dubbelklikken werkt natuurlijk niet, openen met TextWrangler levert dit op. (Het is een aantekening voor eigen gebruik, dus met tik- en schrijffouten).
?7
™h ) S S S S
]
g g@ ßx ;
?
U*
+ David Porush:
The Soft Machine, Cybernetic Fiction,
1985, Methuen, New York & London.
Gaat uit van drie vooronderstellingen:
1. Postmoderne fictie is nog steeds een belangrijke force in onze cultuur. Het leert ons op nieuwe manieren te lezen & ze de wereld op nieuwe manieren te lezen (p. ix).
2. De grenzen tussen de disciplines zijn enkel “comforting but illusory props”. Er is interactie tussen kunst en technologie: door kunstenaars bedachte metaforen impliceren een andere manier van kijken. De verschillende disciplines worden verenigd door “more fundamental beliefs”. Zijn oorspronkelijke vraag was waarom het beeld van een soft machine zo vaak voorkomt in de postmoderne literatuur; daardoor kwam hij terecht bij de cybernetica, de vader van de computers. Cybernetica werd ontwikkelt als een antwoord op de quantummechanica. Door de quantummechanica drong onzekerheid en toeval binnen in de wereld van de technologie, de cybernetica trachtte deze weer weg te dringen. Iets dergelijks gebeurd volgens Porush in de literatuur: “postmodern authors seek a way to innoculate themselves against technique by injecting its hardness into the soft body of their texts.” (p.x). Het resultaat daarvan is cybernetische fictie, waarover Porush’ boek gaat.
3. Alle taal is gebaseerd op metaforen. de structuren van ons denken zijn gebaseerd op metaforen, die dan ook de sleutel zijn “to deciphering the code of our knowledge, to mapping the hidden vectors of our cosmologies.” (p.xi).
(dit is lijkt me een interessante afwikende mening over de postmoderne literatuur, & één die ik een stuk interessanter vind dan de veel bekendere theorieën).UndoDSaveDQuit
pr. p c
o.m lispp i .l
p r
gaonr36:;¥?zÜ Àh¸?¸¯˜˜Ù@@Ä¿ Ä 6XYÄ)Ê À??ˆˆˆÒÏÁ‚ X X X X X X
?h@????hP??Ê h XhÀ
!”:Åäêïóæø»êHH
?‚?‰+6G{?HH
d’ê@A¥.h††–RH
-:LaserWriter
(K?(µ¿gg
ÄÄg(…gh …
Prachtige uitgave, kreeg het opgestuurd, moet het meeste nog lezen, en kijk daar naar uit: want bijdrages van Ewen Chardronnet, Evelina Domnitch & Dmitry Gelfand, Lars Kynde, Alessandro Ludovico, Matteo Marangoni, Jonathan Reus, Joel Ryan & Kristina Andersen, Dieter Vandoren, Anne Wellmer, Godfried-Willem Raes, en Yolanda Uriz.
Long overdue. In twee opzichten. Het boek was al jaren aangekondigd, kwam in 2013 eindelijk uit, ik bestelde het meteen, en drie weken geleden las ik het pas. Verzameling zeer geïnformeerde artikelen over de allereerste artistieke experimenten met computers – van James Tenney tot Nanni Balestrini en alles daartussenin. (Jackson MacLow, John Cage, Theo Lutz, Georges Perec – enzovoorts).
Bestel hier: www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520268388
