Het was Marc van Oostendorp die dit boek op Neerlandistiek aanraadde, en ja, het is een grote aanrader. Precies het boek waarnaar ik op zoek was, het boek waarin de auteur een aantal dingen die ik half vermoedde helder en duidelijk uitlegt.

Als literatuurwetenschapper heb ik taalwetenschap gehad, en omdat ik altijd geïnteresseerd ben geweest in de link tussen technologie en taal heb ik in de afgelopen veertig jaar het nodig meegekregen over de ontwikkelingen rond kunstmatige intelligentie. Was altijd al nieuwsgierig naar computervertaling, las Searle, semiotiek, de nodige cognitieve filosofie, Churchland, herinner me de opkomst van de theorie van de neurale netwerken, probeerde Shannon & Weaver te begrijpen, las Weizenbaum, zag de eerste chatbots verschijnen, en verdiepte me in het gebruik van de computer voor het genereren van tekst: Krol, Balestrini, OULIPO, en ook Brandt Corstius. (Die laatste had ik in 1984-1985 dus NIET als docent voor de inleiding taalwetenschap, ik was ingedeeld bij Dik). En de huidige discussies volg ik op de voet. Dat AI alles heeft te maken met taal, weet ik ook. Veel van wat Daelemans in dit overzichtsboek – want dat is het – behandelt was me daardoor al min of meer bekend. Maar dat zijn dingen waarvoor ik met plezier op herhalingsoefening ga.

Goed, ik weet dan wel een beetje over AI en taal, maar wat me ‘steekt’ is dat ik niet werkelijk op conceptueel niveau weet wat een LLM doet.

Natuurlijk kan ik net als iedereen een LLM gebruiken, en net als wel meer mensen haat ik de tekst-output van ze. (Zoals ik het nog meer haat om AI aan de telefoon te krijgen). Ik krijg er nog steeds de kriebels van, ook al is het geslijm geloof ik minder dan vroeger. Ik gebruik LLMs er te weinig voor. Alleen vertaalsoftware gebruik ik redelijk intensief. Zo nu en dan voed ik een tekst die ik heb geschreven aan AI-redactiesoftware, vooral Engelse tekst. De spel- en grammaticafouten verbeter ik, de andere voorstellen wijs ik meestal af. Vind ze verbeteringen voor zombies. Omdat ‘het’ allemaal gericht is op het bereiken van een gemiddelde – gebaseerd op data uit het verleden. En dat gemiddelde is misschien in veel contexten functioneel, maar dat is niet wat ik wil. Of ik kan wijzen op de aannames over wat effectief proza is, en de bias van de LLM. Maar als ik zoiets beweer begeef ik me op glas ijs. Want hoe zit dat dan precies in elkaar? Ik heb de afgelopen jaren wel eens geprobeerd een stapje beter te begrijpen hoe LLMs werken, maar vond nooit een goede ingang. Alsof er geen tussenstap was tussen een oppervlakkige beschrijving van wat ChatGPT of Claude doet, en hoe wonderlijk of fantastisch of biased dat is, en papers vol wiskundige vergelijkingen die over deelaspecten gaan, en voor mij veel te gedetailleerd zijn.

In AI en taal legt Daelemans wel helder uit hoe de LLMs werken, op een manier die voor mij te volgen is. (Slechts een paar wiskundige vergelijkingen waarvoor mijn kennis te ver is weggezakt). Vooral deel 2 ‘Hoe machines taal verwerken’ is de eye-opener. Daelemans neemt je daarin mee onder de motorkap. Legt uit hoe de de taaltechnologie zich ontwikkelde en waarom LLMs en hun statistische op brute rekenkracht gebaseerde methode bleek te werken. Hij legt wat de statistiek uit, wat zelflerende algoritmes doen (ik wist al dat die eigenlijk heel banaal zijn, en niks bijzonders of intelligents), hoe woorden worden omgezet naar numerieke vectoren, en hoe je daarmee kunt rekenen.

Alle andere onderwerpen komen ook langs, inclusief de juridische en politieke hete hangijzers – soms worden ze in maar twee zinnen behandeld, maar altijd effectief. Het boek wijst je naar tientallen andere deelonderwerpen, heel veel daarvan superinteressant.

Ik las het boek in één avond uit. Het ‘grappige’ effect is dat ik LLMs nu minder haat dan voorheen. Ik ben ook nog meer onder de indruk van de onvoorstelbare (sublieme) rekenkracht, en wat je met help van LLMs zou kunnen bereiken als je ze voor goede doeleinden gebruikt (wetenschappelijk onderzoek! bijdragen aan het begrijpen van taal!), in plaats van voor rekenkracht te verbruiken voor de productie van AI-slop en de verrijking van de tech-bros.

(De samenleving gaan we er zeker niet mee ‘redden’, met die AI. (Wat dat ook zou betekenen. ‘Kan AI de wereld redden?’ is een domme en een verkeerde vraag). Er zouden ook geen nieuwe datacenters bijgebouwd moeten worden, en we zouden moeten stoppen met die domme AI-race (maar wel Europese LLMs en little language models ontwikkelen), enzovoorts enzoverder. (Wie wil kan zich voorstellen hoe nu een boze ‘rant’ volgt).)

Daelemans sluit zelf af met deze zinnen: ‘Schrijven, vertalen en programmeren zijn manieren om te denken. Een generatie die die vaardigheden niet meer oefent, verliest niet alleen expertise maar ook cognitieve autonomie.’

En ja, ik bezit graag zelf ‘expertise’ (en dat is dan meestal snappen dat je er nog steeds maar heel weinig van begrijpt), en cognitieve autonomie. Waar leef je anders voor?

En ja, ik denk dat wij mensen een ‘ander soort’ expertise bezitten. (Wonderlijk hoe een kind met veel en veel minder input sneller een taal leert dan een LLM.) En wat wat wij bijvoorbeeld doen met poëzie en met muziek vergeleken met wat een LLM doet, een onbegrijpelijke short-cut is naar iets wat je ‘inzicht’ kunt noemen. (En daarbij maakt het niks uit dat een computer eventueel met diezelfde opeenvolging van woorden of geluidsgolven aan zou kunnen komen). Er is ook iets met intentie dat essentieel en doorslaggevend is. (Daelemans noemt dat ook).

Noot: voor een literatuurwetenschapper van mijn generatie is dat superinteressant, want ik ben ‘groot geworden’ met het idee dat intentie er eigenlijk niet toe doet als je met teksten (weefsels van woorden) te maken hebt. Maar dat ging over auteursintentie, en ging in tegen de filosofisch naïeve idee dat de betekenis van een tekst bepaald wordt door de auteursintentie, of dat de taak van de lezer is om die intentie te reconstrueren. Maar blijkbaar is er dus nog iets anders met intentie. Zou je een verschil kunnen vinden tussen een tekst die ‘intentie’ heeft, en een tekst die geen ‘intentie’ heeft, tussen een levende tekst, en een zombietekst? Hmm. (Of begin ik nu te hallucineren?)